मयखाना

 सूर्य ढळतो पश्चिमेला , सांज आभाळी भरते  , 

रात्र अजूनही कोवळी, चांदण्यांअडून बघते. 

वळू लागतात पावलं मग , रस्ता ओळखीचा चालताना 

मंद पिवळ्या प्रकाशातून , खुणावत असतो मयखाना 

कधी उभ्यानेच पितो , कधी बसून घेतो  घोट चार 

हळूहळू विसरू लागतो , आयुष्याने दिलेला मार 

आजूबाजूच्या टेबलांवरही , भरू लागतात प्याले खास 

आयुष्याची कहाणी सांगते , एक क्वार्टर आणि दोन ग्लास 

फेसाळत्या सुखाचे प्याले , क्षणार्धात होतात रिते 

रात्र होते गहिरी आणि , दुःख गाली हासते. 

रात्र होते गहिरी आणि आठवतो  चेहरा तुझा 

कपाटातल्या आतल्या खणात जपलेला रुमाल तुझा 

सुकून गेलं त्या रुमालतलं फूल पिवळ्या चाफ्याचं 

डोळ्यांदेखत  उडून गेलं प्रेम आपल्या दोघांचं 

चार लोक जमवून मग , ऐकवतो कहाणी प्रेमाची ,

एखादा शेर , एखादी कविता , सगळी उजळणी दुःखाची 

 

एका एका शब्दागणिक , टाळी पडते , वाहवा होते , 

घोटागणिक होतो रीता मी  आणि फक्त तुझी नशा उरते . 

इतकेच वाटते मला , गीत शेवटचे गाताना 

तुझ्याजवळ पोहोचावे मी आणि सुटावा हा मयखाना.

- अभिषेक राऊत 

चांदणभूल

 मंतरलेली रात्र असावी , शुभ्र चांदणे आभाळभर 

गंध तुझा वाऱ्याने ल्यावा, अन जगणे माझे व्हावे अत्तर . 

अत्तर अत्तर जगणे माझे , शब्दांमधुनी सांडत जावे ,

शब्द असावेत माझे तरीही , गाणे मात्र तुझे व्हावे . 

तुझ्या टपोऱ्या डोळ्यांच्या डोही , अलगद उतरत खोल शिरावे

काजळभरल्या पापण्यांनी, नकळत मजला मिटून घ्यावे 

चांदण्यांचा स्पर्श तुझा अन ओल्या ओठांची थरथर, 

बंध तुटावे, बांध फुटावे , तसे मिटावे दोघांतील अंतर

मानेवरचा तीळ तुझ्या मग , मी ओठांनी चुंबून घ्यावा 

अन तुझ्या पाठीवर हलके , मदहोशीचा म लिहावा..

रात्र चढावी क्षणाक्षणाने, चंद्र क्षितिजाकडे झुकावा 

तुझ्या देहाचा चांदणचुरा, माझ्या गात्रांमधून वाहावा. 

कसे तुला सावरू अन, कसा स्वतःला घालू आवर 

त्या रात्रीच्या चांदणखुणा, अजून माझ्या सर्वांगावर 

सकाळ व्हावी मिटल्या डोळी, अन शेजेवर चाफ्याचे फूल 

शतजन्मांना पुरून उरावी , त्या रात्रीची चांदणभूल 

-अभिषेक राऊत 

संध्याकाळ

 सुर्य झुकतो पश्चिमेला , रंग लाल आभाळभर 

संपतो दिवस आणि , आठवण तुझीच रात्रभर 

पक्ष्यांचे रेखीव थवे, लागती घरट्यांच्या वाटेला 

पावले माझी तरीही का पडती तुझ्याच दिशेला 

क्षितिजाच्या पल्याड सूर्य , सरकू लागतो कलेकलेने 

अन ओठांवर हळूच येते,  तुझ्या माझ्या विरहाचे  गाणे 

सांज अशी विरघळते  , निळ्याशार नदीच्या पल्याड 

वाहत जात्या नदीला केवळ पाहत राहते एकाकी झाड 

आशा सांज वेळी सुटे गार वारा, अंगभर तुझा शहारा

आवरुनी ऊरला पसारा, मी शोधतो एकाकी निवारा 

तुझ्याच डोळ्यांतली माझी स्वप्नं, या वाऱ्यात वितळली 

शपथ आपल्या सोबतीची , संधिप्रकाशात धूसरली…

असे काही ठाम, पक्के आता तुझे माझे उरले नाही 

आणि तरीही तुझेच नाव , का माझ्या कवितेत येत राही 

• अभिषेक राऊत 

फाळणी, वारिस शाह आणि इम्तियाज अली

खरं तर मी सिनेमावर लिहीत नाही कारण मला त्यातलं काही कळत नाही पण काल परवा इम्तियाज अली चा मै वापस आउंगा पाहिला आणि बरंच काही आठवलं. 

उल्हासनगरच्या कॅम्पमध्ये गेलेलो फार फार पूर्वी फर्निचर घ्यायला. तेव्हा बाबांनी सांगितलेलं. फाळणीनंतर पाकिस्तानमधून आलेल्या सिंधी लोकांसाठी बांधलेले हे रिफ्युजी कॅम्प. घरदार , पैसा अडका सगळं सोडून कुणी मुलतान , कुणी सिंध तर कुणी कराची मधून इकडे आलेले सिंधी लोक आणि त्यांनी वसवलेलं उल्हासनगर. तेव्हा ना फाळणी समजायचं वय होतं ना रिफ्यूजी कॅम्प समजण्याचं. 

नंतर इतिहासाच्या पुस्तकात एक वाक्य होतं . १९४७ नंतर फाळणी होऊन भारत आणि पाकिस्तान हे दोन देश निर्माण झाले. एकच वाक्य. फक्त एकच वाक्य. 

नंतर फाळणीबद्दल बऱ्यापैकी वाचलं. फाळणीची राजकीय आणि सामाजिक अपरिहार्यता, त्या काळात तयार झालेलं हिंदू विरुद्ध मुस्लिम समाजमन, मुस्लिम लीग ने पुकारलेला “डायरेक्ट एक्शन डे “ आणि त्यात झालेली हिंदूंची कत्तल आणि मग अत्यंत घाईघाईत झालेली फाळणी आणि त्यानंतरचा हिंसाचार. 

तशी तर फाळणी झाली भारताची पण त्याचे कायमचे घाव सोसले पंजाब आणि बंगाल ने. सिनेमा बघताना कधी काळी वाचलेल्या गोष्टी आठवतात. 

पृथ्वी थिएटर ला मंटो महोत्सव लागलेला तेव्हा टोबा टेक सिंह या त्याच्या कथेवर केलेलं नाटक पाहिलेलं. त्या कथेतल्या बिशन सिंगचं दुःख. 

एकदा असंच अमृता , साहिर आणि इमरोज बद्दल वाचताना हाती लागलेली अमृता प्रीतमची फाळणीवरची कविता आठवते . हीर-रांझा सारखी अजरामर प्रेमकथा लिहिणाऱ्या वारीस शाह ला उद्देशून लिहिलेली कविता. 

ती म्हणते , पंजाबमधल्या हीरचं दुःख तू हीर-रांझा लिहून अजरामर केलंस मग या फाळणीच्या दिवसातल्या असंख्य स्त्रियांची दुःख तुला दिसत नाहीत काय. कधी लिहशील याबद्दल वारीस शाह, कधी लिहशील, उठ तुझ्या कबरीतून उठ ….

“अज्ज आखाँ वारिस शाह नूँ कित्थों क़बरां विच्चों बोल

ते अज्ज किताब-ए-इश्क़ दा कोई अगला वरका फोल

इक रोई सी धी पंजाब दी तू लिख-लिख मारे वैन

अज्ज लक्खां धीयाँ रोंदियाँ तैनू वारिस शाह नु कैन”

फैझ आठवतो. एकेकाळी त्याच्या “हम देखेंगे” ची पारायणं केलेली. आणि अचानक सुबह- ए- आझादी वाचण्यात आली.

“ये दाग़-दाग़ उजाला, ये शब-गज़ीदा सहर

वो इंतिज़ार था जिस का, ये वो सहर तो नहीं!” 

अखंड हिंदुस्तानातल्या प्रत्येकाला हवी असणारी, प्रत्येक देशभक्ताने स्वप्नात पाहिलेली ती “सहर” … ती सकाळ कधी उगवलीच नाही. 

नेहरूंच्या लाल किल्ल्यावरच्या भाषणाचे शब्द आठवतात, “at the stroke of midnight hour…..” आणि त्या रात्री आणि त्यानंतरचे कित्येक दिवस आणि रात्र पंजाब आणि बंगालच्या सीमेवर घडलेले अत्याचार….

बॅचलर असताना वाकडला रहायचो दोस्तांसोबत. वेड्यासारखं कोक स्टूडियो ऐकायचो. तेव्हा ऐकलेली पीयूष मिश्राची “हुस्ना”. शेवटच्या एका ओळीत पाणी येतं डोळ्यांत…. “रोता है रातोंमे पाकिस्तां क्या वैसा ही जैसे हिंदोसतां यहां..”

मागच्या वर्षी कलकत्त्याला रविन्द्रनाथांच्या  हवेलीला - “जोराशंखों ठाकूर बाडी” ला भेट दिलेली. वाटलेलं की नशीब फाळणी झाली तेव्हा रवींद्रनाथ हयात नव्हते. “आमार शोनार बांगला” लिहिणाऱ्या रवींद्रनाथांना फाळणी आणि बंगालचे तुकडे सहन झाले असते काय. 

शेरशाह मधले ऐन बॉर्डरवर लढाईच्या धामधुमीत एकमेकांना पंजाबीतून चिथावणी देणारे भारतीय आणि पाकिस्तानी सैनिक आठवतात. ज्यांची मातृभाषा एक आहे, जे एथनिकली पंजाबी आहेत असे लोक फक्त मधल्या एका बॉर्डर नावाच्या रेषेमुळे, धर्मामुळे एकमेकांच्या जीवावर उठतात हे माणूस म्हणून अंगावर येणारं असतंय. 

धुरंधर सारखे चित्रपट , देश म्हणून , देशभक्ती जागवावी म्हणून महत्वाचे असतील, असावेत. पण एखादा मैं वापस आउंगा सुद्धा असावा.  सिनेमाच्या शेवटी जगभरातल्या विस्थापितांचं दुःख अधोरेखित करणारा….

मला गाव नाही , मुंबईसारख्या रुढार्थाने स्थलांतरितांच्या शहरात मी वाढलो, देशाच्या सीमेवर जेव्हा ड्रोन उडत होते त्याची पुसटशी झळ मला पोचली नाही. तरीही कधी काळी झालेल्या फाळणीवरचा सिनेमा बघताना मला सतत त्यावर वाचलेलं आठवत राहतं, आतून हलून जायला होतं.या सगळ्याला ७५ पेक्षा जास्त वर्षं झाली. फाळणी बघितलेली पिढी हळू हळू काळाच्या पडद्याआड जातेय. इंस्टाग्रामवर रिल्स दिसत राहतात. ७०-८०-९० वर्षांचे म्हातारा - म्हातारी सांगतात त्या अनुभवांबद्दल. अत्याचारांबद्दल पण सांगताना ना कडवटपणा असतो ना द्वेष. असतात त्या फक्त लहानपणीच्या गावच्या आठवणी, हरवलेले , मागे सुटलेले लोक , त्यांच्या आठवणी आणि परत जाण्याची ओढ. 

आम्ही नशीबवान. आम्हाला ना युद्धाच्या झळा बसल्या , ना दंगलीचे चटके बसले , आमची घरं कुणी उध्वस्त केली नाही, ना आम्हाला कधी जातीय- वर्गीय संघर्षाचे फटके बसले. आमच्यासारख्यांना- ज्यांच्या आजूबाजूला पद्धतशीरपणे द्वेष पेरला जातोय त्यांना सिनेमातून पुन्हा एकदा शुद्ध, निर्विवाद प्रेम आणि त्या प्रेमाची ताकद दाखवल्याबद्दल इम्तियाज अली चे आभार मानायला हवेत. 

- अभिषेक राऊत 

रामनवमी

शाळेत मूल्यशिक्षणाच्या तासाला रामरक्षा म्हणायचो. 

“दक्षिणे लक्ष्मणो यस्य, वामे तू जनकात्मजा 

पुरतो मारुतीयस्य तं वंदे रघुनंदनं….”

डोळ्यांसमोर रामाचं चित्र उभं रहायचं. कोदंडधारी (कोदंड म्हणजे धनुष्य) राम , त्याच्या एक बाजूला लक्ष्मण, दुसऱ्या बाजूला सीता आणि पायाशी हात जोडून बसलेला हनुमान. 

आज बऱ्याच वर्षांनी पुन्हा रामरक्षा म्हटली. 

रामायण आणि महाभारत गोष्टी म्हणून ऐकलं नेहमी. कधी आईकडून , कधी बाबांकडून. 

बाबा सांगतात माणसाने कसं रामासारखं व्हावं. “एक वचनी” , “एक बाणी” , “एक पत्नी” . मग आपण म्हणयचं “ आहो बाबा , रामाचा काळ त्रेता युगाचा. आत्ता चालू आहे कलियुग. कलियुगात रामासारखं होणं किती अवघड” 

मग एक दिवस केव्हातरी गीत रामायण ऐकलं….  

“पुत्र सांगती चरित पित्याचे , ज्योतीने तेजाची आरती” . 

गदिमांच्या शब्दांनी , बाबूजींच्या सुरांनी वेड लावलंच पण राम सुद्धा त्यातून उलगडत गेला. 

वनवासात भेटायला आलेल्या भरताला सहजपणे म्हणणारा  राम की , 

“तात स्वर्गवासी झाले , बंधू ये वनात..,

अतर्क्य ना घडले काही , जरी अकस्मात…

खेळ चाललासे माझ्या पूर्व संचिताचा… पराधीन आहे जगती पुत्र मानवाचा…” 

अक्खं जग ज्याला देव मानतं तो म्हणतो , खेळ चाललासे माझ्या पूर्व संचिताचा ???. इतकं सहज ?? 

कधी कधी वाटतं, हिंदू धर्माचं सौंदर्य हे आहे की आपले देव , देवांचे अवतार हे सगळे असे आपल्यासारखे, आपल्यातले वाटतात. अस्सल माणसांसारखे. त्यांचं सुख , दुःख , प्रयत्न, त्यांचं जिंकणं, हारणं सगळं काही अस्सल तुमच्या आमच्यासारखं. म्हणून कदाचित रावणाला जिंकून आलेल्या भगवान रामाला सुद्धा सीतेची अग्निपरीक्षा घेण्यावाचून उपाय राहत नाही. 

मग पुढे जाऊन कधीतरी रामायणातल्या इतर कॅरेक्टर्स बद्दल वाचलं.  शबरी असो , शिळा होऊन पडलेली आणि रामाच्या पदस्पर्शाने पुन्हा जिवंत झालेली अहिल्या असो किंवा बंधू प्रेमापोटी वनवासात गेलेल्या लक्ष्मणाची चौदा वर्षं वाट पाहणारी उर्मिला. ग्रेसांची कविता आठवते…

“आटले सरोवर जेथे , का मोर नाचती लागू 

तू सोड उर्मिले आता , डोळ्यांत बांधला राघू…” 

एक वनवास रामाचा , एक वनवास उर्मिलेचा…..कुणाचा अधिक दारुण ते ज्याने त्याने ठरवायचं.

राम आणि रामायण हे असं इथल्या प्रत्येकाच्या जगण्यात भिनलेलं. कुणी म्हणतं रामायण फक्त महाकाव्य आहे. कुणी अगदी रामाचा कालखंड वगैरे काढून दाखवतं. पण राम आणि रामायण या सगळ्याच्या पल्याड आहे. वाल्या कोळीचा वाल्मिकी झाला आणि त्याने लिहिलेलं हे गारुड विणलं गेलंय हिंदुस्थानच्या मनामनात. 

मग तो विणकर आठवतो कबीर नावाचा. संत कबीर म्हणतो, 

एक राम दशरथ का बेटा।।

एक राम घट घट में बैठा।

एक राम का सगल पसारा।

एक राम सब हूँ से नियारा।

आणि मग साहजिक आठवतं माणिक वर्मानी गायलेलं गाणं. 

“कबीराचे विणतो शेले , कौसल्येचा राम 

भाबड्या या भक्तांसाठी देव करी काम “

रस्त्याने येताना हे सगळं आठवत होतो , इकडे तिकडे भाबडे भक्त शोधत होतो मी. सुंठवडा कुठे मिळेल प्रसाद म्हणून ते शोधत होतो. 

डीजे, साउंडच्या आवाजात आणि लेसर लाइट्सच्या प्रकाशात रामाला शोधत होतो. अयोध्येत रामाचं मंदिर झालं आणि अचानक राम नवमी फार मोठा सण , उत्सव वगैरे झाल्यासारखं झालंय. चालायचंच. विकास फक्त शहरांचाच नाही देवांचा पण होतो. 

सहजच एका दुकानात गेलो तर तिथल्या काकांनी हातावर सुंठवडा ठेवला. बरं वाटलं. कुठल्याशा मंदिरात , आठ दहा सुवासिनींनी एकत्र येऊन रामला पाळण्यात घालून जोजवलं असेल , कुणी गोविंद घ्या कुणी गोपाळ घ्या म्हणत , “राम जन्मला गं सखे राम जन्मला” गात गात आनंद साजरा केला असेल आणि तोच प्रसादाचा सुंठवडा आपल्यापर्यंत पोहोचला असेल. 

आता त्या डीजे च्या कर्कश्श आवाजाचं आणि “भारत का बच्चा बच्चा, जय जय श्रीराम बोलेगा “ या तद्दन सुमार गाण्याचं वाईट वाटेनासं झालं. 

शेवटी राम एकच असला तरी प्रत्येकाचा राम वेगळा. आजच्या राम नवमीला तुमचा राम तुम्हाला आणि तुमच्या रामाला तुम्ही भेटो हीच सदीच्छा. 

• अभिषेक राऊत 

मृत्यूची वाट , मणिकर्णिका घाट आणि ब्लू लस्सी वाला

हळू हळू सूर्य पश्चिमेला कलू लागतो. संध्याकाळ होते . दशाश्वमेध घाटावर गंगा आरतीची तयारी सुरू होते. काशी विश्वेश्वराच्या देवळातला घंटानाद आसमंत भारून टाकू लागतो. मंदिराबाहेरच्या मणिकर्णिका घाटावर चिता पेटलेली असते. 

गंगा आरती संपते. घाट गजबजून उठतात. आकाशातली चंद्राची कोर हळू हळू ठळक होऊ लागते. आकाश निरभ्र असेल तर चांदण्या गंगेच्या पाण्यावर उतरतात. एक एक घाट ओलांडून मणिकर्णिका घाटाजवळ जायचं. गडद काळ्या रंगाच्या पार्श्वभूमीवर पिवळ्याकंच केशरी रंगाच्या ज्वाळा उठून दिसतात. अविरत चालू असतं त्या ज्वाळांचं आभाळाला भिडणं. 

रात्र अजून गहिरी होते. घाटांवरचा कोलाहल थांबतो. दिवसभर गंगेच्या पात्रात असणाऱ्या होड्या घाटाकडेला बांधल्या जातात. एखाद दुसरा बाबा चिलीम ओढत घाटाच्या पायऱ्यांवर पथारी पसरतो. दोन चार अघोरी साधू साधना करत असतात. एक स्तब्धता येते वातावरणात. चालू असते फक्त मणिकर्णिका घाटावरची अविरत चिता. 

आणि मग काल मावळलेला सूर्य अस्सी घाटाच्या समोरून हळू हळू परत वर येऊ लागतो. सारस पक्ष्यांचे थवे गंगेच्या पाण्यावरून उडू लागतात. एखादा कलाकार घाटाच्या पायऱ्यांवर बसून बासरीचे सूर छेडू लागतो. काल-चक्र पुन्हा सुरू होतं आणि तिथे मणिकर्णिका घाटावर मृत्युचक्र सुरूच असतं अविरत. 

मी वाचलं की मणिकर्णिका घाटाचं सुशोभीकरण करण्यासाठी काही मंदिरे तोडली गेली वगैरे. 

किती किती बारकी बारकी मंदिरे आहेत हो काशीत. नजर जाईल तिकडे मंदिर आणि हात लागेल त्या दगडाला शेंदूर फासलेला. आणि हे आज नाही , पुरातन काळापासून तसंच. 

साक्षात विश्वेश्वराच्या मंदिराचं सुशोभीकरण करून कॉरिडोर बांधला तेव्हा अनेकांची घरं, दुकान तोडली आहेत . 

तर मणिकर्णिका घाटासाठी तोडली आजूबाजूची दोन चार मंदिरे तर काय एवढं.  लोक उगाच म्हणतात , बनारस की रूह छीन ली वगैरे. 

तर मणिकर्णिका घाट. सगळ्यांना वाटतं मरण यावं तर काशीत आणि अंत्यसंस्कार व्हावेत तर मणिकर्णिका घाटावर. मोक्ष मिळतो म्हणे. सदैव सुरू असतात तिथे चिता. 

घाटाच्या बाजूचा रस्ता अगदी चिंचोळा आहे. त्या रस्त्यावरून सदैव प्रेतांची रीघ लागलेली असते. बाकी गर्दी सुद्धा असतेच. लोक कुठून कुठून येतात मोक्ष प्राप्ती साठी काशी मध्ये शेवटचा श्वास घ्यायला. 

मृत्यू यायच्या आधी ते असतात माणसं आणि मृत्यू आला की एका क्षणात त्यांची होते “बॉडी” . मग चार पैसे देऊन चौघांच्या खांद्यावर ती बॉडी जाते मणिकर्णिका घाटाच्या पायऱ्यांवर. तिथे होतात सौदे तिथल्या “डोम” राजासोबत. 

बॉडीला फासलं जातं तूप , बाजूच्या गाळ्यांमध्ये रचलेली चंदनाची लाकडं जमवून रचली जाते चिता. डोंब उसळतो आगीचा. 

मृताला मिळतो मोक्ष. त्याच्या नातेवाईकांना मिळतं समाधान , पिढ्यान पिढ्या प्रेतं जाळणाऱ्या हातांना मिळतात पैसे आणि गंगेच्या विशाल पात्राला मिळते कधी राख तर कधी अर्धवट जळलेले बॉडीचे तुकडे. 

गंगामाई सगळं तिच्या पोटात घेऊन वाहत राहते. 

मसान चित्रपट पाहिला असेल तुम्ही त्यात आहेच हे सगळं दाखवलेलं….

मणिकर्णिका घाटाच्या त्या बारक्या गल्लीतून गंगेकडे जाताना अनेक विचार मनात येतात. अंगाला घासून जाणाऱ्या तिरड्या आणि त्यावर निश्चल पडलेले देह. निव्वळ व्यवसाय म्हणून पिढ्यान पिढ्या चितेला डोंब लावण्याचं काम करणारे लोक , चंदनाच्या लाकडांचा नाकात जाणारा वास, एकच वेळी जळणाऱ्या चार , चार , पाच पाच चिता, धूर आणि एक चिता विझण्या आधीच दुसरी चिता रचायची घाई. सगळं बघून एक रितेपणा येतो 

दोनच उपाय उरतात. एकतर घाटावरून गंगेकडे जावं आणि होडीत बसून दूर दूर जावं किंवा ….

बिन चेहऱ्याच्या गर्दीला , “हे राम जयराम” च्या आवाजाला , सजवलेल्या तिरड्यांना भिडावं आणि त्याच बारीकशा गल्लीतून वरच्या अंगाला जावं - तिथं जगात भारी लस्सीचं दुकान आहे - ब्लू लस्सी वाला. त्या ब्लू लस्सी वाल्याकडे बसावं, मस्त लस्सी प्यावी , खुश व्हावं कारण मरणाला बघितल्यावर जगण्याला भिडायला जास्त मजा येते. 

- अभिषेक राऊत