मिर्झा गालिब ने लिहून ठेवलंय….
कलकत्ते का जो ज़िक्र किया तूने हमनशीं
इक तीर मेरे सीने में मारा के हाए हाए…
वर्षभरापूर्वी कलकत्त्यात होतो. सप्टेंबरचेच दिवस होते. बंगालचा राष्ट्रीय सण, “दुर्गा पूजो” थोड्या दिवसांवर आलेला.
वातावरणात लगबग होती. सॉल्ट लेक स्टेडियमच्या समोरच आमचं हॉटेल होतं. एका रूमच्या खिडकीतून स्टेडियमचे उंचच उंच लाइट्स दिसायचे आणि दुसऱ्या रूमच्या खिडकीतून सुभाष सरोवर चा हिरवागार परिसर.
हा भाग तसा नव शहर म्हणून विकसित झालेला.
दीदी मुख्यमंत्री होत्या मागच्या वर्षापर्यंत. अक्खं शहर निळ्या रंगात रंगवून काढलेलं. काही वर्षांपूर्वी या राज्यात डाव्यांची सत्ता होती, त्यांचा रंग लाल होता याचा मागमूसही सापडणार नाही. आता दीदी नाहीत. भाजप आलंय. मला खात्री आहे आता दीदींचा निळा रंग खरवडून तिथे भाजपचा भगवा रंग आला असेल. चालायचंच.
तिथला जवळपास प्रत्येक कॅबवाला बिहारी पण दोन - तीन पिढ्या बंगालात राहिलेला. व्यवस्थित बंगाली बोलणारा. मला वाटतं बिहार मध्ये , इतर राज्यांत जाऊन काम करणं सोयीचं व्हावं म्हणून त्या त्या राज्यांच्या भाषा शिकवत असावेत.
असंच एका अरुंद रस्त्याच्या मध्यभागी कॅब सोडून आम्ही एका चौकात आलो आणि त्या चौकातून शिरलो एका बोळात. ही कुमारतुली. मराठीत म्हणायचं कुंभार गल्ली.
नवरात्रीच्या आधी ही गल्ली गजबजून उठते कारण त्या बारीक गल्लीच्या आजूबाजूला असलेल्या खोपट्यासारख्या दुकानांमध्ये अगदी छोट्या ते मोठ्या दुर्गेच्या मूर्त्या तयार होतात. फार पूर्वी इथले कुंभार , हूगळी नदीच्या काठावरची माती आणून त्याच्या मुर्त्या तयार करायचे. काळ बदलला, टेक्निक बदलली पण कुंभारांच्या हातातली कला अजून तशीच आहे. नुसती मूर्तींची रंगरंगोटी नाही तर त्यांचं प्रॉपरशन, त्यांच्या चेहऱ्यावरचे भाव, रौद्र काली, शांत सरस्वती आणि तिच्या हातातल्या वीणेच्या छेडलेल्या तारा, वरदायिनी लक्ष्मी, कोपऱ्यातले गणेश आणि कार्तिकेय आणि कालीच्या पायाशी छातडात त्रिशूळ घुसल्याने विव्हळणारा महिषासुर असं सगळं त्या छोट्या खोपटात आकार घेत असतं. ताडपत्री टाकलेल्या अरुंद दुकानांमध्ये ठेवलेल्या मूर्ती , मरणाच्या दमट हवेतला उकाडा आणि लागलेल्या घामाच्या धारा , त्यात अगदी सहजपणे दुर्गेच्या डोळ्यांत नुसत्या ब्रशने जीव ओतणारा मूर्तिकार. हे पाहणं अविस्मरणीय असतं. कुमारतुलीच्या गोष्टी.
मग तिथून जायचं “जोरशंखो ठाकुरबाडी”ला . रवींद्रनाथांचं घर. घर कसलं हवेलीच म्हणायची. आत शिरलं की दिसतं प्रशस्त “ठाकुरदालान” म्हणजे व्हरंडा किंवा कोर्टयार्ड. उंचच उंच गेलेले खांब आणि त्यांच्या आधाराने उभी राहिलेली हवेली. मग नंतर रवींद्रनाथांच्या वस्तू , त्यांच्या गीतांजली मधल्या कविता, बरंच काही जपून ठेवलंय. त्यांनी ज्या देशांना भेटी दिल्या - रशिया , चाइना, अमेरिका त्या त्या देशांतील फोटो , त्यांनी तिथे मांडलेले विचार या सगळ्यांचं डॉक्यूमेंटेशन करून ठेवलंय. आणि मग आपण येतो त्या खोलीत जिथे त्यानी शेवटचा श्वास घेतला.
तिथे लिहिलंय, रवींद्रनाथांच्याच शब्दांत….
“मृत्यू म्हणजे दिवा विझवून निघून जाणं नाही तर होणाऱ्या पहाटेसाठी हातातला दिवा फक्त बाजूला ठेवणं.”
मृत्युला नव्या सुरुवातीची पहाट म्हणणारा हा महाकवी. बंगालच्या रक्तामध्ये भिनलेला महाकवी.
जसे टागोर तसेच आणखी एका माणसावर प्रेम करणारे बंगाली भरपूर आणि ते म्हणजे रामकृष्ण परमहंस.
माझ्या शाळेचं नाव स्वामी विवेकानंदांच्या नावावरून दिलेलं त्यामुळे रामकृष्ण परमहंस आणि स्वामी विवेकानंद यांच्याबद्दल ममत्व थोडं जास्तच. त्यामुळे बेलूर मठात गेलो. हुगळीच्या काठावरच प्रशस्त परिसर, कालीमातेचं मंदिर , आवारात लागलेलं रबींद्र संगीत आणि विवेकानंदांच्या आयुष्यावरचं म्यूजियम बघत दोन तीन तास सहज निघून गेले. या मठापासून दक्षिणेश्वर काली मंदिर (इथे कालीमातेने रामकृष्ण परमहंसांना दर्शन दिलं म्हणतात) ला जायला फेरी असते. तिथे काही जाता आलं नाही मग माघारी फिरलो. हुगळी नदीच्या काठाकाठाने रिक्षा जात होती आणि रिक्षावाला हुगळीतल्या “हिल्सा” माशांचं कौतुक सांगत होता. हिलसा म्हणजेच बंगालीत “इलिश” हा मासा म्हणजे समस्त बंगाली लोकांचा वीक पॉइंट. हुगळी नदीतला इलिश रुचकर की बांगलादेशातल्या पद्मा नदीतला एलीश रुचकर याच्यावर महाचर्चा झाडतील बंगाली लोक. मोहरी चे दाणे कुटायचे की त्याची पिवळीधम्मक पेस्ट तयार होते. इलिशचा चांगला भरलेला तुकडा घ्यायचा आणि त्या पेस्ट मध्ये त्याला घोळवून , जोडीला नारळाचा चव लावून चांगला वाफवून घ्यायचा. त्याला म्हणायचं “शोरशे इलिश” . वाफाळलेल्या गरम भातासोबत हा एलिश खाणं म्हणजे स्वर्गसुख. “भोजहारी मन्ना” नावाचं रेस्टोरेंट आहे. तिथे जायचं आणि भर दुपारी एलिश खाऊन तृप्त व्हायचं. बंगालात इतरही मासे भरपूर , आलू घालून केलेली बिर्याणी चविष्ट किंवा मटण कोशा पण स्वादिष्ट तरी इलिश ची मजा वेगळीच.
असंच एक नावाजलेलं ठिकाण म्हणजे इंडियन कॉफ़ी हाऊस. याच्या आजूबाजूच्या परिसरात सगळ्या शैक्षणिक संस्था , जुने कॉलेजेस. त्यामुळे एकच वेळी विद्यार्थी आणि प्राध्यापक यांनी गजबजलेला परिसर. कलकत्त्यातलं सगळ्यांत जुनं कॉलेज- प्रेसीडेंसी कॉलेज (१८१७ मध्ये सुरू झालेलं) आणि कलकत्ता यूनिवर्सिटी याच परिसरात.
हे कॉफी हाऊस म्हणजे एके काळी बंगाली “भद्र” लोकांचा अड्डा. सत्यजीत रे , मृणाल सेन , मन्ना डे , असे अनेक साहित्यिक , दिग्दर्शक, अर्थतज्ज्ञ, प्रोफेसर्स यांचं नेहमी येऊन बसण्याचं ठिकाण. कॉफी , सिगरेट , ऑम्लेट आणि “चर्चा- वाद विवाद” यांचं ठिकाण. कॉफ़ी हाऊस च्या पहिल्या मजल्यावर प्रसिद्ध चित्रकारांची चित्र लावली आहेत. आणि रवींद्रनाथांचं पोर्ट्रेट तरुणपणीचं. इतिहास जगलेली वास्तू कशी असते ते कळतं. कॉफ़ीची चव कशी होती ते मात्र विचारू नका.
कोलकात्यात जावं आणि गोड खाऊ नये यासारखं पाप नाही. कपड्यांच्या खरेदीसाठी श्यामबजार ला गेलेलो. श्यामबजारच्या चौकात सुभाषबाबूंचा मोठा पुतळा आहे. घोड्यावर बसलेला आणि सैनिकी वेषातला. सुभाषबाबू म्हणजे बंगालच्या क्रांतीचा हुंकार. तिथून पुढे चालत आलात की रस्त्याच्या दोन्ही बाजूला कपड्यांची ढीगभर दुकानं. त्यातल्या कोपऱ्यात “चित्तरंजन” नावाचं मिठाई, जेवणाचं दुकान आहे. तिथे रसगुल्ले खायचे. आणि मग तिथून जायचं “अमृत स्वीट्स” ला. “नोलेन गुड मिष्टी दोई” खायला. खजूराच्या पाकात लावलेलं दही. अप्रतिम गोड.
कलकत्त्यातला आज शेवटचा दिवस. श्यामबजारच्या रस्त्यावरून फिरताना अचानक पावसाची सर आली. आधी आभाळ भरून आलं मग टपोऱ्या थेंबांचा पाऊस. आडोशाला थांबलो तर लक्षात आलं अरे हे असे अनेक ट्राम ट्रॅक्स आतमध्ये वळतायेत नक्की काय असावं आतमध्ये. त्या वळणाने चार पावलं आत गेलो तर श्यामबजारचा ट्राम डेपो. आता फारसा ट्रॅम्स उरल्या नाही पण एकेकाळी ट्राम म्हणजे कोलकात्याचं वैभव होतं. या ट्राम डेपो मध्ये जुन्या ट्राम लागलेल्या साइडिंग ला आणि एक छोटं ऑफिस होतं जीर्ण झालेलं. त्यातला संथपणे फिरणारा पंखा, दोन चार जुनाट लाकडी कपाटातून भरून वाहणारे कागदपत्रं आणि त्या डेपोचा तितकाच जुना म्हातारा मैनेजर. “ट्राम अभी वक्त पे नही चलती. पता नहीं कब आयेगी” एक वाक्यात त्याने मला पिटाळलं. त्या पावसात न्हाऊन निघालेले ट्रॅम्सचे जुनाट डबे आणि मोडकळीला आलेलं ते ऑफिस अजूनही स्पष्ट आठवतं.
कलकत्ता मला असंच जुनं शहर वाटलं. एकेकाळी या हिंदुस्तानची राजधानी असलेलं पण काळाच्या ओघात आपला रिलेवन्स घालवून बसलेलं. एकेकाळी कलकत्त्याने आणि बंगालने या देशाला एक दिशा दिली. राजा राममनोहर रॉय , चित्तरंजन दास , रवींद्रनाथ टागोर , ईश्वर चंद्र विद्यासागर , बंकिमचंद्र चट्टोपाध्याय अशा एक ना अनेक नामांकितांनी कला , साहित्य, चित्रकला , विज्ञान , कविता या प्रत्येक क्षेत्रात मोलाचं काम करून ठेवलं. बंगाल हे देशासाठी प्रबोधनाचं केंद्र ठरलं. Bengal Renaissance was a phenomenon.
आता या गोष्टीनाही फार वर्षं झाली. आजचं कोलकाता हे असंच भूतकाळाचं ओझं घेऊन भविष्याची नुसती स्वप्न पाहत उभं आहे असं वाटत राहतं.
पाऊस ओसरला आणि परत पुण्याला निघायची तयारी केली. बऱ्याच गोष्टी राहिल्या. शांतिनिकेतन पहायचं राहिलं. सुभाषबाबूंचं घर पहायचं राहिलं, सुंदरबन मधला रॉयल बंगाल टाइगर पहायचा राहिला. जाऊ पुन्हा केव्हातरी. तोवर रवींद्र संगीत ऐकत कोलकात्याची आठवण काढू. हे ही नसे थोडके.
- अभिषेक राऊत
